چرا بانک مرکزی باید مستقل باشد؟
ساعت ۸:۱٢ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٧/٧/۱۳  
در پی برکناری طهماسب مظاهری رئیس کل بانک مرکزی، نمایندگان مجلس ایران در صدد تهیه طرحی دو فوریتی برای استقلال بانک مرکزی هستند.

محمد رضا خباز عضو کمیسیون اقتصادی مجلس گفته است: "بانک مرکزی قلب تپنده اقتصاد است و مدیریت ناپایدار حاکم بر آن واقعا به اقتصاد ما لطمه می زند."

آقای مظاهری در زمینه سیاست های پولی که جزو وظایف بانک مرکزی است با دولت اختلاف نظر داشت و همین اختلاف نظر به برکناری وی از سمتش منجر شد.

به عقیده کارشناسان، بانک مرکزی مسئول اصلی ثبات قیمت ها و تورم است و در مقابل دولت به اهداف کوتاه مدت نظیر رشد اشتغال می اندیشد. با این رویکرد، گاهی مسئولان بانک مرکزی به کم توجهی نسبت به تولید متهم می شوند.

آقای مظاهری نیز در معرض این اتهام قرار داشت. وزارتخانه های کار و صنایع بارها اعتراض خود را نسبت به محدودیت های پرداخت وام که از سوی بانک مرکزی اعمال شده بود، مطرح کردند.

البته سیاست انقباضی آقای مظاهری بر خلاف برنامه انبساطی دولت، مدافعان زیادی نیز داشت، زیرا کارشناسان معتقد بودند که برای جلوگیری از رشد نقدینگی و کنترل تورم راه دیگری جز محدود کردن پرداخت تسهیلات وجود ندارد.

هدف استقلال؛ تثبیت قیمت ها

بانک مرکزی به عنوان سیاست گذار پولی به دنبال آن است که شرایطی فراهم کند تا قیمت ها در بلند مدت ثابت بماند. برای این کار بانک مرکزی نیازمند استفاده از ابزاری است که بتواند رشد حجم پول و نقدینگی را کنترل کند.

به عقیده کارشناسان، بانک مرکزی ایران در هدف گذاری و در عملیات اجرایی استقلال ندارد چون اهداف و برنامه های پولی در مجلس و دولت از طریق برنامه های پنج ساله و برخی قوانین دیگر تعیین می شود و در برنامه های عملیاتی نظیر تعیین نرخ سود و پرداخت وام و توزیع آن نیز دولت دست پیش را دارد و در آن مداخله می کند.

چنانکه در سه سال اخیر دولت نرخ سود بانکی را تعیین کرده و بانک مرکزی نتوانسته نظر خود را اعمال کند.

بسیاری از صاحب نظران اقتصادی براین باورند که نباید بین دولت و بانک مرکزی روابط نزدیکی برقرار باشد و مصرف کننده پول باید از دسترسی آسان به پول دور بماند.

همواره این نگرانی وجود داشته که دولت اگر بر سیاست های بانک مرکزی نفوذ داشته باشد به طمع می افتد تا از سیاست های پولی برای اهداف کوتاه مدت استفاده کند.

مانع تورم

نرخ تورم در ایران در یک سال و نیم اخیر تقریبا دو برابر شده و از حدود 12 درصد به بیشتر از 22 درصد رسیده است.

در حالی که برخی صاحب نظران اقتصادی می گویند کشورهایی که بانک مرکزی مستقلی دارند، داری تورم کمتری هستند.

آنچه باعث شده تا تورم در یک سال و نیم اخیر رشد شتابانی به خود بگیرد علاوه بر مشکلات اقتصادی، مخارج دولتی بوده که خارج از حیطه سیاست های پولی است و همین افزایش حجم بودجه به افزایش نقدینگی و تورم منجر شده است.

به عقیده برخی کارشناسان، در این مدت چون بانک مرکزی اقتدار لازم را بر روی عرضه پول نداشته، نتوانسته است از بروز تورم یا شدت گرفتن آن به طور موثری جلوگیری کند.

از دیگر مسائلی که تاثیر زیادی در متغیرهای پولی دارد کسری بودجه دولت و تسهیلات تکلیفی در قالب بدهی دولت به بانک مرکزی است. در طول سالهای اخیر دولت ها همواره با کسری بودجه مواجه بوده اند و تا چند سال پیش این کسری بودجه از طریق بانک مرکزی تامین می شده است.

به همین دلیل اکنون دولت و شرکت های دولتی مقادیر زیادی به بانک ها بدهی دارند و اکنون دولت در صدد است با اجازه مجلس، بیشتر از 16 میلیارد دلار از حساب ذخیره ارزی بردارد و بدهی گذشته خود را صاف کند.

تلاشهای بی سرانجام

در سالهای بعد از انقلاب بارها بحث استقلال بانک مرکزی مطرح شده اما این طرحها تاکنون به جایی نرسیده است.

تهیه طرحی برای استقلال بانک مرکزی خود نشانه ای از نبود استقلال است اما شاخص های دیگری هم برای عدم وجود استقلال در بانک مرکزی وجود دارد.

مواردی نظیر دوره خدمت رئیس کل بانک مرکزی، محدودیت اعطای وام به دولت و شرکت های دولتی، کنترل نرخ سود بانکی، اوراق قرضه یا اوراق مشارکت بانک مرکزی از جمله شاخص هایی است که می تواند به ارزیابی میزان استقلال بانک مرکزی کمک کند.

در سه سال اخیر سه نفر رئیس کل بانک مرکزی ایران بوده اند در حالی که دوره ریاست بانک مرکزی باید دستکم پنج ساله باشد.

علاوه بر این دولت نشان داده که بر سیستم بانکی تسلط دارد و هر گاه بخواهد می تواند بدون توجه به نظر بانک مرکزی نرخ بهره را بالا و پائین کند. کاهش نرخ بهره در سه سال اخیر با دستور مستقیم محمود احمدی نژاد نمونه ای از این دست است.

کارشناسان می گویند که در این شرایط بحث در باره استقلال بانک مرکزی بی فایده است چون بانک مرکزی علاوه بر دخالت های دولت، برخی ابزارهای لازم را برای اجرای سیاست های پولی نظیر اوراق قرضه دولتی را به علت ماهیت ربوی آن در اختیار ندارد.

اما اگر بانک مرکزی به استقلال برسد امکان آینده نگری در سیاست های خود را خواهد داشت و افزایش ثبات اقتصادی و کاهش ریسک سرمایه گذاری به ثبات قیمت ها در درازمدت منجر خواهد شد.

سایت: بی بی سی